عبور از عصر صنعت به عصر اطلاعات

سرعت تغییرات در دو قرن گذشته به حدی بوده که می‌توان گفت جهان امروز دنیایی متفاوت از عصر قبل از انقلاب صنعتی است. در حالی که با شروع دوران صنعتی تمام متفکران در صدد یافتن نقاط تمایز جهان جدید و جهان قدیم بودند، تغییرات فنی و تکنولوژیکی راه خویش را به سرعت می‌پیمود. تا جایی که جهان در فاصله‌ای کمتر از صد سال، انقلاب تکنولوژیکی جدیدی را از سرگذراند. دوره جدید با عنوان جهان فراصنعتی یا عصر اطلاعات مشخص می‌شود. در حالی که صنعت‌گرایی بر رشد اقتصادی، یعنی به حداکثر رساندن تولید گرایش دارد اطلاعات‌گرایی به تو.سعه تکنولوژی، یعنی انباشت دانش و اطلاعات و دست‌یابی به سطوح پیچیده‌تر پردازش اطلاعات متمایل است. در جامعه اطلاعاتی با وجود این که با بالا رفتن دانش فنی میزان تولید نیز افزایش می‌یابد، هدف اصلی جستجوی دانش و اطلاعات است که به واسطه تولید تکنولوژی صورت می‌گیرد.
شیوه‌های توسعه در شرایط صنعتی و جامعه اطلاعاتی نیز متفاوت‌اند. اگر شیوه‌های توسعه را تمهیدات تکنولوژیکی بدانیم که نیروی کار، به منظور تولید محصول، از طریق آن روی مواد عمل می‌کند و در نهایت سطح و کیفیت مازاد را تضمین می‌کند، هر شیوه تولید توسط عنصری تعریف می‌شود که در افزایش بهره‌وری در فرایند تولید نقش بنیادین دارد. بنابراین در توسعه صنعتی، منبع اصلی بهره‌وری در معرفی منابع انرژی، و در توانایی برای استفاده غیر متمرکز از انرژی در سراسر فرایند تولید و توزیع نهفته است. در شیوه‌ی نوین توسعه‌ی متکی بر اطلاعات، منبع تولید در تکنولوژی تولید دانش و پردازش اطلاعات جای دارد. چرخه ارتباط متقابل میان منابع دانش تکنولوژیک و کاربرد تکنولوژی برای ایجاد دانش و پردازش اطلاعات، بر بهبود تکنولوژی پردازش اطلاعات به عنوان یکی از منابع بهره‌وری تاکید دارد. به این ترتیب مشاهده می‌شود که با تغییر از صنعت‌گرایی به اطلاعات‌گرایی مفهوم توسعه و بهره‌وری نیز دگرگون می‌شود. عنصر کانونی در جامعه اطلاعاتی، دانش و اطلاعات است. اگر در جامعه صنعتی تمام سازوکارها در جهت تولید محصولات و کالاهای بیشتر سازمان یافته‌اند در جامعه اطلاعاتی تمام منابع در جهت تولید دانش و اطلاعات بیشتر سامان یافته‌اند.

در شرایط فعلی برخی کشورهای توسعه یافته در میانه دوره اطلاعات‌گرایی قرار دارند، برخی کشورهای توسعه نیافته‌ی قدیمی مثل چین و کشورهای آسیایی جنوب شرقی، با چرخش به سمت اطلاعات‌گرایی با سرعت زیادی در حال ورود به عصر اطلاعاتند و برخی کشورهای توسعه نیافته در آستانه ورود به این عصر قرار دارند. می‌توان گفت در کشورهای توسعه یافته، فرایند اصلی تولید دانش، بهره‌وری اقتصادی، قدرت سیاسی نظامی و ارتباطات رسانه‌ای عمیقاً از الگوی بهره‌وری اطلاعاتی تاثیر پذیرفته ‌است و به شبکه‌های جهانی

ثروت، ‌قدرت و نمادهایی که از چنین منطقی پیروی می‌کنند متصل شده است. در کشورهای در حال توسعه نیز این روند در حال تسریع است. به این ترتیب می‌توان گفت همه جوامع از اطلاعات‌گرایی تأثیر پذیرفته‌اند و میزان موفقیت آنها در انطباق با الزامات عصر اطلاعات، سرنوشت آنها را در عرصه جهانی مشخص خواهد کرد.

توسعه نیافتگی و شبه اطلاعات‌گرایی

با توجه به بحث پیشین معلوم شد که کشورها در شرایط کنونی ناگزیر از کسب تکنولوژی‌های پردازش اطلاعات و دانش‌های فنی جدید هستند. غفلت از این موضوع با عقب‌ماندگی از جریان‌های جهانی و تشدید توسعه نیافتگی همراه خواهد بود. شرایط توسعه نیافتگی در عصر اطلاعات، کشورها را با مسائل و مشکلات متعددی مواجه می‌کند. ناتوانی در انطباق با شرایط جدید موجب حاشیه‌ای شدن، از دست دادن قدرت اثر‌گذاری و عقب‌ماندن از مسیر توسعه است. در جهان توسعه نیافته، توسعه همواره به صورت امری که "خواهد آمد" تجربه می‌شود، از این روی با هر نوع چرخش در جهان توسعه یافته شاهد چرخش‌هایی در کشور‌های توسعه نیافته هستیم که از آن به شبه مدرنیزم یاد می‌کنند. اگر در عصر صنعتی، شبه مدرنیزم ما به شکل تلاش در جهت کسب شمایل صنعتی به شکل احداث راه‌آهن و یا توسعه نظامی متبلور بود، در عرصه اطلاعات شاهد ظهور نوعی شبه اطلاعات‌‌گرایی در کشور هستیم. اگر اطلاعات‌گرایی در صدد استفاده از تکنولوژی و اطلاعات جهت افزایش قدرت سازماندهی و تولید دانش است، در شرایط توسعه‌نیافتگی، شبه اطلاعات‌گرایی به معنای ولع سیری ناپذیر جهت جمع آوری اطلاعات است. در این حالت کمتر اهداف راهبردی، فرایند جمع‌آوری اطلاعات را هدایت می‌کنند و عملاً این پروسه در مرحله جمع‌آوری اطلاعات متوقف شده و استفاده صحیحی از اطلاعات فراهم شده به عمل نمی‌آید. در واقع شبه‌اطلاعات‌گرایی نه تنها ما را در مسیر توسعه هدایت نمی‌کند بلکه عملاً در فرایند توسعه اختلال ایجاد کرده و به از بین رفتن منابع مالی و انسانی منجر می‌شود. به بیانی دیگر می‌توان گفت که قدرت، در داشتن ابزار مناسب استفاده از اطلاعات است و نه میزان اطلاعات در اختیار.

یکپارچه‌سازی اطلاعات راه نجات از شبه اطلاعات‌گرایی

یکپارچه‌سازی اطلاعات را می‌توان به عنوان نقطه مقابل شبه اطلاعات‌گرایی در نظر گرفت. در حالی که شبه اطلاعات‌گرایی به جمع‌آوری نامنظم و بدون ‌کاربرد اطلاعات محدود می‌شود. یکپارچه‌سازی اطلاعات می‌تواند گامی موثر جهت ورود به جهان اطلاعاتی جدید و استفاده از اطلاعات جهت دست‌یابی به توسعه باشد. این رهیافتی است که هم در مقیاس‌های کوچک مثل سازمان‌ها و ادارات محلی و هم در مقیاس بزرگ همچون اطلاعاتی که در سطح ملی جمع‌آوری می‌شوند کارایی دارد. در واقع در این رهیافت، هدف تنها جمع‌آوری اطلاعات نیست بلکه مهم‌تر از آن، مدیریت اطلاعات و استفاده از اطلاعات طبقه‌بندی شده در مدیریت سازمان در سطح وسیع‌تر کشور است. در این رهیافت تمامی اطلاعات موجود و اطلاعاتی که در آینده به سیستم اضافه می‌شوند در معرض موضوع اداره کردن داده‌ها هستند تا از وجود تعاریف مشترک، یکپارچگی و انسجام داده‌ها اطمینان حاصل شود. با استفاده از این رویکرد امکان تبادل اطلاعات طبقه‌بندی شده فراهم شده و از جمع‌آوری مجدد اطلاعات از قبل موجود پرهیز می‌شود. همچنین امنیت، یکپارچگی و محرمانه بودن اطلاعات از طریق یکپارچه‌سازی معیارهای امنیتی فراهم می‌شود. علاوه بر این، در این شرایط تنها اطلاعاتی جمع‌آوری و نگهداری می‌شوند که سیستم به آنها نیاز دارد و از صرف هزینه‌های اضافی جهت جمع‌آوری و نگهداری اطلاعات بیهوده اجتناب می‌شود.

به این ترتیب ملاحظه می‌شود که در رویکرد یکپارچه‌سازی، هدف جمع‌آوری اطلاعات نیست. بلکه هدف استفاده از اطلاعات جهت بهبود مدیریت امور و دست‌یابی به تصمیم‌های کار‌آمد‌تر است. در واقع در این رویکرد هدف استفاده از اطلاعات جهت مداخله در واقعیت است نه صرفاً شناخت واقعیت. در این رویکرد فناوری صرفاً به عنوان واسطه وقایع و سیستم عمل نکرده بلکه با توجه به ویژگی‌هایی که برای جهان اطلاعاتی بر شمردیم در جریان جمع‌آوری داده‌ها، دانش فنی تولید شده و عملاً علاوه بر مدیریت صحیح اطلاعات، شاهد تولید دانش فنی مبتنی بر نیاز‌های سیستم هستیم.
با توجه به مباحث فوق مشخص شد که در شرایط شبه اطلاعات‌گرایی با استفاده از رویکرد یکپارچه‌سازی اطلاعات می‌توان با جمع‌آوری صحیح اطلاعات و طبقه‌بندی و پردازش داده‌ها، رابطه‌ای بین داده‌ها و قدرت مدیریت و اثربخشی برقرار کرد. در حالی که در موقعیت شبه اطلاعات‌گرایی اطلاعات به واسطه آمیختگی، فقدان استراتژی‌های راهبردی و عدم امکان طبقه‌بندی، مسئله‌ای به مسائل سیستم می‌افزایند با استفاده از رویکرد یکپارچه‌سازی اطلاعات می‌توان با اتکای به داده‌های طبقه‌بندی شده و پردازش شده قدرت تصمیم‌گیری و اثربخشی سیستم را افزایش داد. یکپارچه‌سازی اطلاعات علاوه بر استراتژی‌های راهبردی به دانش فنی و تکنولوژی‌های مناسب احتیاج دارد. یکی از مهم‌ترین ابعاد یکپارچه‌سازی اطلاعات وجود نرم‌افزارهای مناسب جهت یکپارچه‌سازی اطلاعات جمع‌آوری شده است. در ادامه به یکی از نرم‌افزارهایی که برمبنای رویکرد یکپارچه‌سازی اطلاعات و متناسب با شرایط، امکانات و نیازهای داخلی طراحی شده است می‌پردازیم.

نرم‌افزار سراج
نرم‌افزار سراج، نرم‌افزاری است که متناسب با رویکرد یکپارچه‌سازی اطلاعات در حوزه GIS طراحی شده است. این‌ نرم‌افزار با اتکا به دانش متخصصان داخلی و متناسب با نیازها و امکانات داخلی فراهم شده است. طراحی و توسعه این نرم‌افزار 17 سال به طول انجامیده و با رویکرد یکپارچه‌سازی اطلاعات، سیستم اطلاعات جغرافیایی‌ای را طراحی کرده که امکان پشتیبانی بانک‌های اطلاعاتی را در درون خود دارد و از همین روی می‌تواند حجم وسیعی از اطلاعات را به صورت یکپارچه پشتیبانی کند، به طوری که به واسطه این توانایی، در استفاده از این نرم‌افزار عملاً با هیچ محدودیتی در زمینه ارائه لایه‌های اطلاعاتی متعدد و حجیم مواجه نیستیم.
این نرم‌افزار قادر است 64000 لایه اطلاعاتی را با 64000 رکورد پشتیبانی ‌‌کند. یکی از سازمان‌هایی که از این نزم‌افزار برای یکپارچه‌سازی اطلاعات خود استفاده کرده سازمان حفاظت محیط زیست است. این سازمان برای نگهداری اطلاعات مربوط به مناطق حفاظت شده 15000 نقشه مختلف در اختیار دارد که قبل از این به صورت یکپارچه نبود و عملاً امکان بررسی مستمر داده‌ها وجود نداشت. نرم‌افزار سراج با لایه‌بندی اطلاعات و طبقه‌بندی اطلاعات نزدیک به GB 22 نقشه را در خود جای داده است و با یکپارچه‌سازی و یکنواخت‌سازی اطلاعات این نقشه‌ها، امکان نظارت مستمر و کارا را برای سازمان حفاظت محیط زیست کشور فراهم آورده است. این نرم‌افزار با توجه به قابلیت‌های چند منظوره‌ای که دارد می‌تواند در سازمان‌ها و نهادهای مختلف که اطلاعات گسترده‌ای را جمع‌آوری می‌کنند به کار گرفته شود. سازمان هواشناسی کشور نیز از یکی از سازمان‌هایی است که از نرم‌افزار سراج به منظور یکپارچه‌سازی اطلاعات خود استفاده نموده است. 500 MB نقشه همراه با 360 لایه‌ی اطلاعاتی در اطلس اقلیمی به صورت یکپارچه پشتیبانی شده است. مطمئناً قابلیت یکپارچه‌سازی اطلاعات این نرم‌افزار می‌تواند امکان پردازش سریعتر و استفاده مناسب‌تر از این داده‌ها را فراهم آورد.